Celem reformy jest stworzenie spójnego, porównywalnego obrazu rzeczywistych nakładów finansowych na obronność. Jak ujął to jeden z dyplomatów pracujących przy projekcie:
„Nareszcie będziemy mogli odpowiedzieć na pytanie, kto naprawdę inwestuje w swoje siły zbrojne. Bo liczba czołgów to jedno, a to, ile hipotetycznie zapłaciliby podatnicy za ich leasing – to drugie.”
Dlaczego IFRS16 i dlaczego „odwrócony”?
Ustalono, że punktem odniesienia będzie IFRS16, który w oryginalnym zastosowaniu określa zasady sprawozdawczości finansowej dla aktywów trwałych użytkowanych na podstawie umów leasing lub najmu. IFRS16 wprowadza konwertuje opłaty leasingowe na koszty amortyzacji oraz odsetek związanych z obsługą zadłużenia niezbędnego do sfinansowania zakupu aktywów.
Jeden z członków zespołu roboczego tłumaczył to tak:
„Prawda jest taka, że wszyscy kupujemy sprzęt na kredyt. Różnimy się jedynie tym, kto zdążył zaciągnąć go w bardziej sprzyjających warunkach rynkowych. Odwrócony IFRS16 to sposób, by to wszystko sprowadzić do jednego języka.”
Nowy standard raportowania ma zapewnić porównywalność wartości uzbrojenia kupowanego w różnych okresach i w ramach odmiennych konstrukcji finansowych. Choć państwa NATO od lat podają udział PKB przeznaczany na obronność, Sojusz nie ma wiarygodnej metody pozwalającej ocenić, jak prezentuje się wartość posiadanych środków bojowych względem gospodarczej siły państwa. „W budżetach ten sam system rakietowy może żyć pod trzema różnymi paragrafami. To uniemożliwia sensowną analizę” – przyznał anonimowo jeden z analityków Departamentu Obrony.
Dlatego zdecydowano, że wartość odtworzeniowa uzbrojenia oraz okres jego użytkowania zostaną przeliczone na serię jednolitych „opłat leasingowych” z zastosowaniem ustalonej przez każdy z krajów stopy dyskonta. Podejście to umożliwi sprowadzenie wszystkich wydatków do wspólnego mianownika: jednego strumienia kosztów, możliwego do porównania między krajami o różnej kulturze księgowej.
Jak podkreślił przedstawiciel amerykańskiej delegacji:
„W tym modelu nie chodzi o fikcję. Chodzi o równowagę. Jeśli ktoś finansuje czołgi długiem, przeliczymy to na leasing. Jeśli ktoś płaci z góry – też przeliczymy na leasing. W końcu musimy wiedzieć, kto realnie ile wydaje.”
Wyzwania: poligony, amunicja, drony i inne aktywa „trudne do ujęcia”
Już na początku pojawiły się pytania, które nigdy wcześniej nie były przedmiotem analiz księgowych. Problemem okazało się choćby ustalenie okresu ekonomicznej eksploatacji poligonu. Jeden z oficerów odpowiedzialnych za organizację ćwiczeń i manewrów ujął to celnie:
„Gdyby okres użytkowania zależał od intensywności strzelań, to niektóre poligony amortyzowałyby się w trzy lata. A inne w dwadzieścia. I jak to porównać?”
Już na początku pojawiły się pytania, które nigdy wcześniej nie były przedmiotem analiz księgowych. Problemem okazało się choćby ustalenie okresu ekonomicznej eksploatacji poligonu. Jeden z oficerów odpowiedzialnych za organizację ćwiczeń i manewrów ujął to celnie:
„Gdyby okres użytkowania zależał od intensywności strzelań, to niektóre poligony amortyzowałyby się w trzy lata. A inne w dwadzieścia. I jak to porównać?”
Podobne trudności pojawiły się przy amunicji. Część delegacji postulowała klasyfikowanie jej jako niskocenne wyposażenie i wyłączenie z obowiązku raportowania. Przeważyła jednak argumentacja, że wartość pojedynczego naboju nie może być kryterium rozstrzygającym o włączeniu lub wyłączeniu z raportowania. Amunicja jest niezbędna do zachowania wartości bojowej całego uzbrojenia, bez niej wartość bojowa wszystkich pozostałych aktywów byłaby równa zero, więc wykluczenie jej z regulacji podważałoby całkowicie jej sens.
Potrzebni specjaliści od IFRS16. Armie szykują mobilizację księgowych
Wprowadzenie nowych zasad oznacza, że armie państw członkowskich będą musiały pozyskać specjalistów od IFRS16 w liczbie, której dotąd nikt się nie spodziewał. Niektóre kraje rozważają mobilizację rezerwistów z doświadczeniem w rachunkowości, inne – rekrutację ekspertów z rynku cywilnego, a jeszcze inne – uruchomienie nowych kierunków kształcenia i powołanie wyspecjalizowanych zespołów księgowych w strukturach sztabów generalnych.
Jak przyznał generał odpowiedzialny za logistykę w jednym z krajów sojuszniczych:
„Brakuje nam kierowców czołgów, ale jeszcze bardziej brakuje nam księgowych, którzy potrafią policzyć leasing czołgu. To jest nowa rzeczywistość. Dlatego uważam, że możemy czasowo powołać cywilnych księgowych. Mam nadzieję, że taka forma realizacja obowiązku obronne wobec państwa spotka się z pozytywnym przyjęciem naszych obywateli.”
Nowe systemy EPM – tylko dla osób z dostępem do tajemnic
Część dostawców systemów EPM już rozpoczęła przygotowania się do obsługi projektów obejmujących dane o uzbrojeniu. W praktyce oznacza to konieczność uzyskania certyfikatów dostępu do informacji tajnych i ściśle tajnych oraz dostosowanie systemów do obsługi kategorii aktywów, których dotąd nie przewidywały. Moduły IFRS16 będą wymagały rozszerzeń uwzględniających specyfikę sprzętu bojowego – od sposobu użytkowania zależnego rodzaju sił zbrojnych misji po reguły utraty wartości wynikające z warunków operacyjnych.
Jak określił to jeden z dyrektorów technicznych pracujących przy projektowaniu nowych rozwiązań:
„Nie chodzi tylko o to, żeby system policzył leasing czołgu. Chodzi o to, żeby zrobił to w środowisku, w którym połowa informacji jest tajna, a druga połowa – niepewna.”
Harmonogram i skutki: sprawozdania porównywalne jak nigdy
Proces wdrożenia nowego standardu podzielono na kilka etapów. W 2027 roku wszystkie państwa mają zebrać dane o wartości odtworzeniowej i okresach użytkowania posiadanego uzbrojenia. Rok później powstaną pierwsze raporty próbne dla wojsk lotniczych. Pełne wdrożenie obowiązku raportowania według „odwróconego IFRS16” przewidziano na rok 2030 z obowiązkiem wykazania i uzgodnienia danych historycznych za latach 2026-2030.
